من 4-5 ساله بودم که یکروز پدرم از من خواست برایش پیچ گوشتی ببرم و من در عوض برایش گوشتکوب بردم. من که یادم نیست ولی اینطور که مادرم تعریف می کند این ماجرا نگرانی عمیقی از آینده من، در پدرم ایجاد کرده بود و فکر می کرد که در آینده شاید نتوانم گلیم خودم را از آب بیرون بکشم.
معلم خصوصی ریاضی دختر بچه ای برایم تعریف کرد که والدین دختر به توصیه مدرسه اش برای اینکه او بتواند وارد مدرسه تیزهوشان بشود تلاش می کنند ریاضی او ( و خدا می داند چه درسهای دیگری) بهتر بشود. دختر بچه بعد از دو سه سال نشستن سر کلاس و گوش کردن به مفاهیم اولیه ریاضی هنوز عدد 10 را عددی بین 17 و 25 می داند. دخترک هیچ گونه عقب ماندگی یا اختلال یادگیری ندارد. مشکل اینجاست که او برای یادگیری ریاضی تمرکز نمی کند. دائما در تخیل خودش سیر می کند و داستان می بافد. معلم خصوصی ریاضی که معلم نسبتا دلسوز و مهربان و صبوری است از دخترک پرسیده “قصه می خونی؟” و او اسم چند قصه خیالی را که در عالم ما بزرگترها وجود خارجی ندارند در جواب مثبت معلمش گنجانده است.
چند سال پیش توی شرکتی کار می کردم که این جمله روی تابلوی کنار دستگاه حضور غیاب نصب شده بود:
“اگر نتوانیم اندازه بگیریم نمی توانیم مدیریت کنیم.”
هر بار دیدن این جمله کنار دستگاهی که باید انگشتم را رویش می گذاشتم عصبیم می کرد. و هر بار از خودم می پرسیدم که این دستگاه یا این دم و دستگاه چه چیز من را می توانند اندازه بگیرند؟ یا چه چیز من را می توانند مدیریت کنند؟
اگرچه حتی در عالم بیزنس غرب هم بعضی به این نتیجه رسیده اند که این جمله خزعبلی بیش نیست و چیزهای مهم قابل اندازه گیری نیستند، ولی چه در عالم کسب و کار و چه در زندگی روزمره شرقی ما، هنوز اکثریت قریب به اتفاق با کسانی است که بدون اندازه گیری روزشان شب نمی شود. اندازه گیری با عدد. با خط کشی که ملاک و معیارش را سیستمی از قبل تعریف کرده است و این سیستم بیشتر وقتها به قدری بزرگ و به قدری نامرئی و به قدری محق است که هر پدر و مادری برای اندازه گیری امروز و فردای خودش و بچه اش از آن استفاده می کند.
همه می دانیم که درک ریاضی و علوم دیگر نقش به سزایی در رساندن ما به اینجایی که هستیم ایفا کرده اند. بحثی در این نیست.
البته که 10 بین 17 و 25 قرار ندارد. ولی شاید دختر بچه ای که اینگونه خیال می کند حامل جرقه ای باشد به جا مانده از آتش مقدسی که رو به خاموشی است. آتش شعر و نقش و داستان و خیال. آتشی که استدلالیان -یا اندازه گیران- یک پای چوبینشان را اینطرفش گذاشته و یک پای دیگر آنطرفش، به آن می شاشند.
من نمی خواهم گمانه زنی کنم که این دختر در آینده حتما نویسنده یا شاعر یا فیلمساز “موفقی” خواهد شد با اثری “پر فروش”.
من می خواهم پیشنهاد بدهم که پدر و مادر این دختر مانند خیلی از پدر و مادرهای دیگر گرفتار عارضه ای هستند که اگر هم نه درمان، باید مدیریت (البته بدون نیاز به اندازه گیری) بشود. مثل دیابت یا مثل فراموشی. فراموشی (ارزش و زیبایی و اهمیت) چیزهای که نمی توان اندازه گرفت.
مارتین هایدگر در کتاب هستی و زمان به ما یادآوری می کند که کنجکاوی – ویژگی بارز علوم رایج – با پرسیدن و جواب دادن، شگفتی را از بین می برد. حیرت نشانه نگرش ماقبل علم (prescientific attitude) است که چیزها را همانگونه که هستند و برای خوشان می بیند. واژه ای که هایدگر بکار می برد marveling است که تحسین و شگفتی از کل جهان هستی را در بر دارد. اگرچه تشنگی سیری ناپذیر کنجکاوی، ما را به اندازه گیری محیط کره زمین و سرعت نور و کشف قاره ها و کرات دیگر و … رسانده است ولی چیزی که ما از جهان هستی درک می کنیم هم از کنجکاوی و هم از حیرت – با هم – بدست می آید.
من و شما می دانیم که 10 بین 17 و 25 قرار ندارد ولی شگفتی قرار دادن 10 بین 17 و 25 فقط از آن کسی است که این بعد از درک جهان هستی را فراموش نکرده یا از دست نداده است.
پدرم زنده نماند که آینده پسر خنگش را حتی دو سال بعد از آن ماجرا ببیند. شاید هم اگر زنده می ماند برایم معلم خصوصی می گرفت و من هم به جرگه تیزهوشان اندازه گیر راه پیدا می کردم.
