ده سال است که جشنواره ای به نام “جشنواره ملی ایده های برتر” برگزار می شود و من تازه امروز از آن خبردار شدم. عجب جهالتی. به ایده های برتر جایزه نقدی هم می دهند. تا سقف یک میلیارد ریال. توصیه می کنم اگر شما هم ایده ای دارید، شانس خود را امتحان کنید. البته ایده شما باید خصوصیاتی داشته باشد که بر روی سایت فوق به روشنی ذکر شده اند.

وزارت علوم تحقیقات و فناوری نه معیار برای خلاق بودن ایده ارائه داده است و هفت معیار برای کارایی آن. بر اساس صفحه فوق ایده خوب ایده ای است که

خلاقیت1- ساده باشد
خلاقیت2- زیرکانه باشد
خلاقیت3- به خوبی ترسیم و ارائه شده باشد
خلاقیت4- آشنا و مآنوس باشد
خلاقیت5- قوی و رسا باشد
خلاقیت6- در چند زمینه توانایی بکارگیری داشته باشد
خلاقیت7- تازه و اصیل باشد
خلاقیت8- انعطاف پذیر و قابل تغییر باشد
خلاقیت9- توانایی به چالش کشیدن داشته باشد

کارایی1- در عین بزرگی ساده باشد
کارایی2- استراتژی کسب و کار را حمایت کند
کارایی3- بطور مشخص جدید و بهتر باشد
کارایی4- قابل اثبات باشد
کارایی5- سودده باشد
کارایی6- به سرعت و به آسانی اجرا شود
کارایی7- در راستای اولویت های فناوری کشور باشد

Oh My God

طبق این شرایط و ضوابط من هرگز ایده خوبی نداشته و ندارم.  واقعا شرم آور است که در طول این مدت نه چندان کوتاه که درباره ایده های خوب و امکان مجاور تحقیق و تفحص می کردم، سندی را که وزارت علوم برای جشنواره ملی ایده های برتر ترجمه تحت الفظی کرده است، پیدا نکردم. نتیجه این شد که خیلی از ایده هایی که من دارم زیرکانه نیستند. یعنی با “درایت” راه حلی برای رفع مشکلی ارائه نمی دهند. متوجه منظورم که می شوید؟ خیلی از ایده هایی که من دارم در عین بزرگی ساده نیستند. یا در عین سادگی بزرگ نیستند. بیشتر ایده های من نه قابل اثبات هستند و نه سودده و نه به سرعت و به آسانی قابل اجرا. از همه بدتر اینکه ایده های من در راستای اولویت های فناوری کشور نیستد. البته این آخری را مطمئن نیستم چون من از اولویت های فناوری کشور خبر ندارم.

و اما ایده های ملی من بعد از این مقدمه افسرده کننده:

1- کم کردن درجه آب گرم در موتورخانه منازل مسکونی. تا جایی که من خبر دارم هیچ آدمی نمی تواند خودش را با آب جوش بشوید و نیازمند مخلوط کردن آب جوش با آب سرد است. این پدیده ساده، احمقانه ترین چیزی است که من در سطح ملی دیده ام. حتی احمقانه تر از فشرده کردن شکر به شکل حبه قند و کله قند. مسلما این ایده تازه و اصیل نیست. همراستاییش با اولویتهای فناوری کشور را مطمئن نیستم.

2- روشن شدن چراغ ماشینها در روز به صورت خودکار. کشورهای زیادی زحمت ثابت کردنش را کشیده اند. اجرای این ایده باعث افزایش دید و کاهش تصادفات در روز می شود.

3- جایگزین کردن دنده دستی با دنده اتوماتیک برای همه خودروهایی که از این به بعد قرار است ساخته شوند و یا وارد شوند. ظاهرا از نظر هزینه هیچ فرقی ندارند. ولی رانندگی با دنده دستی در شهرهای پرترافیک مثل تهران، نوعی خودآزاری ملی محسوب می شود.

2+3- ترکیب ایده دو و سه می شود تعطیل کردن تولید خودرو در داخل. چرا که ما در چهل پنجاه سال اخیر بارها ثابت کرده ایم که این کاره نیستیم و در بخش عمده ای از این صنعت مزیت رقابتی نداریم. حدس می زنم این تنها ایده ای است که همه خصوصیات مطرح شده از سوی وزارت علوم را دارد.

4- نصب یک شیر اهرمی بر روی شلنگ توالتها برای شستن راحت تر ماتحت در سطح ملی. فوایدش را خودتان تجسم کنید.

5- برگزاری یک جشنواره ملی سکوت، مسابقه ملی سکوت و اعلام یک روز به عنوان روز ملی سکوت. دهنتو ببند. یا تنها روش باهوش شدن.

6- ترویج ملی لینک یا هایپر لینک. ایده هایپرلینک اگرچه بسیار قدیمی است و سالها قبل از بوجود آمدن “WWW” متولد شده است ولی ظاهرا نیاز آن بیش از پیش در کشور ما حس می شود و من شخصا حدس می زنم که این ایده می تواند در راستای اولویتهای فناوری کشور باشد. در نظر بگیرید که نویسنده این صفحه “اولویتهای فناوری کشور” را به صفحه ای که این اولویتها در آن تشریح شده باشند، لینک می کرد. آیا بشریت با این کار ساده یک گام به جلو بر نمی داشت؟ نه جدی؟ این ایده هم ساده است و هم بزرگ. در تمام وب سایت جشنواره ملی ایده های برتر حتی یک لینک وجود ندارد. (به جز لینک حامیان جشنواره)  لینک به جشنواره های قبلی، ایده های ارسال شده و برندگان سالهای قبل هم همینطور. سرنوشت ایده های برگزیده و چرخه حیاتشان هم همینطور. منبعی که صفحه “ایده چیست” از روی آن ترجمه تحت الفظی شده است هم همینطور.

7- ضمیمه کردن یک نسخه از کتاب امکان به دفترچه های کنکور در تمام مقاطع. یا حداقل قسمت علم زدگی و تمرین روزانه کتاب. یا حداقل دفترچه آغازگری.

8- معرفی مفاهیمی مانند امکان مجاور، شبکه های مایع، رشد کند ایده (slow hunch)، غیر مترقبه بودن ایده (serendipity)، اشتباه، توهم، جفت گیری ایده ها و از همه مهمتر بستر یا platform به ایده پردازان ملی عزیز.

9- کاشتن یک درخت گردو در حیاط همه ساختمانهای شهر. هر حیاط یک درخت. بدیهی است که برای بعضی از شهرها باید درخت گردو را با درخت دیگری جایگزین کرد.

10- خودشناسی در سطح ملی. چندین دهه است که بشر می تواند به کمک یک تست ساده (این تست و یا این تست) خودش را بهتر بشناسد. نقاط ضعف و قوتش را. و پتانسیل هایش را. بعضی ها مثل آقای دکتر ناصر کرمی معتقدند که از بین رفتن خاک و آب و سایر منابع طبیعی بزرگترین معضل کشور ما هستند. بعضی دیگر فساد مالی، عدم ثبات اقتصادی، فرار مغزها، گران شدن دلار، بی فرهنگی، پهنای باند اینترنت یا عوامل دیگر را بزرگترین مشکل می دانند. من شخصا معتقدم که مشکل بزرگ، ناشناخته ماندن و عدم تحقق (حتی گوشه ای از) پتانسیل آدمها در سطح ملی است. البته ریشه این مشکل به شستشوی مغزی و فرمانبرداری محدود نمی شود.

مؤخره:

ایده های خوب به کجا می روند؟

داستان عکس فوق از این قرار است:

دوست عزیز من که در این نوشته نام مستعارش رستم است، چند روز پیش صبح زود برای خریدن نان به نانوایی می رود. رستم در مورد کیفیت نان به نانوا اعتراض می کند. نانوا به جای پذیرش انتقاد سازنده رستم موضع دفاعی می گیرد و از او می خواهد که نانش را از جای دیگری بخرد. رستم به این برخورد نانوا هم اعتراض می کند. نانوا فحش رکیکی نثار رستم می کند. رستم تهدید می کند که نانوا را می اندازد توی تنور. نانوا و همکارش به رستم حمله می کنند. یکی با پاروی سنگکی یعنی چوبی که سرش میله ای فلزی نصب شده است و دیگری با شلوار پایین کشیده و تهدید به هتک حرمت رستم. ظاهرا در آن لحظه مشتری دیگری به جز رستم آنجا نبوده است.

دعوا شروع می شود. هم رستم آنها را می زند و هم آنها رستم را ولی از آنجاییکه آنها دو نفر بوده اند و چوب و چماقی هم داشته اند اثر دعوا بر روی پاهای رستم می ماند. چیزی که در عکس فوق می توانید مشاهده کنید. متاسفانه من عکسی از جراحاتی که رستم بر روی بدن نانواها ممکن است به جا گذاشته باشد ندارم. ولی خود رستم به من گفت که از دهان یکیشان خون جاری بوده است. بالاخره چند نفر دیگر سر می رسند و دعوا خاتمه می یابد.

تا جایی که من رستم را می شناسم آدم بسیار آرام و مأخوذ به حیایی است. از او پرسیدم که چرا این کار را کرد؟ در آن لحظه چه احساسی داشت؟ الان درباره اتفاقی که افتاد چه نظری دارد؟ و الخ.

رستم گفت که در آن لحظه احساس خوبی داشت. حس می کرد که دارد از حقش دفاع می کند، که برای دلیلی ارزشمند می جنگد و از لحاظ ذهنی این آمادگی را داشت که در صورت بالا گرفتن کار، تا آخرش برود. رستم خودش اعتراف می کند که این جسارت و شجاعت می توانست به یک جراحت جدی یا حتی مرگ او منجر شود. مرگی که با ترکیب اعتراض و فحش و کتک حاصل می شود و نمونه های فراوانی از آن در فرهنگها و جوامع مختلف وجود دارد.

حالا سؤال اساسی اینست که آیا رستم کار درستی کرده است؟ اگر نه، رستم چه کاری باید در آن موقعیت می کرد؟ رستم معتقد است که عکس العملش تا حد زیادی حاصل جمع اعتراضهای نکرده ای بود که به دلایل مختلف درون خودش ریخته بوده است. به عنوان مثال اعتراض به کیفیت بد نان آن نانوا و برخورد زشتش با مشتریان برای یک مدت طولانی. رستم فکر می کند که فحش نانوا در آن صبح پاییزی آخرین قطره ای بوده که کاسه صبرش را لبریز کرده است. مگر نه اینکه هر آدمی یک ظرفیتی دارد؟

در ضمن این را هم باید اضافه کنم که داشتن هوش هیجانی و مهارت کنترل خشم در همه موقعیتها بکار نمی آید. رستم از هوش هیجانی بالایی برخوردار است و در کنترل خشم هم ید طولایی دارد ولی وقتی دو نفر با چماق به آدم حمله می کنند، چکار می توان کرد؟ رستم به من گفت که او را عملا “خفت” کردند وگرنه فکر فرار هم در مقطعی به سرش زده بوده است.

من شخصا رستم را هم تحسین می کنم و هم به او غبطه می خورم. ای کاش من هم جسارت چنین کاری را داشتم. من تا به حال به کیفیت نان هیچ نانوایی اعتراض نکرده ام و احتمالا بعد از این هم نخواهم کرد. اگر یک نانوایی نانش بد باشد سعی می کنم جایی پیدا کنم که نانش بهتر باشد. اگر نان هیچ نانوایی خوب نباشد سعی می کنم خودم نان پختن یاد بگیرم و نان بپزم یا نان را کلا از رژیم غذاییم حذف بکنم. شاید چون اعتقاد دارم که بیشتر آدمها از جمله نانواها نمی خواهند تغییر بکنند. شاهد این ادعا هم رشد کیفی و تکنیکی نانواهای سنتی در صد سال (یا حتی بیشتر) گذشته است.  دلیل احتمالی دیگر من برای اعتراض نکردن به نانواها و فروشندگان دیگر اینست که معتقدم مسئولیت خریدار نامحدود است.

به نظر من تنها عاملی که می تواند باعث بهبود کیفیت نان یک نانوایی و برخوردش با مشتریانش بشود، اقتصادی است. به عبارت دیگر تنها اعتراضی که به یک نانوای (یا هر فروشند یا سرویس دهنده یا …) “بد” می توان کرد نخریدن نان از اوست. این روش البته یک نقطه ضعف بزرگ دارد و آن اینست که به ازای هر یک مشتری که نان بد ر ا از نانوای بی ادب بی تمدن گستاخ درنده خو نمی خرد، ممکن است ده (یا هزار) مشتری دیگر وجود داشته باشند که حاضر باشند از آن نانوا نان بخرند. از روی انتخاب یا گوسفندوار. اینجاست که “بد” بودن نانوا و نانش زیر سؤال می رود و مورد تردید واقع می شود. مخصوصا در یک جامعه به شدت مردم سالار (دموکرات)، یعنی جایی که اکثریت مشتریان با خریدشان مهر تایید می زنند به نانوا و نانش و چوبش و شلوار پایین کشیده شده اش و چیزهای دیگرش.

اشکال دیگر روش پیشنهادی من اینست که ممکن است همه نانواهای شهر کم و بیش همینجوری باشند و در نتیجه مشتری کیفیت مدار گزینه بهتری نداشته باشد. اشکال دیگر اینست که این مشتری به هزار و یک دلیل نتواند خودش نان بپزد و یا نان را از رژیم غذایی خود و خانواده اش حذف بکند.

همانطوری که می بینید قضیه به این سادگی ها هم که به نظر می آید نیست. مخصوصا اگر مشتری کتک خورده گه گداری به گرفتن انتقام و دادن درسی به نانوا هم فکر بکند. مخصوصا اگر نانوا با فروختن هر یک نان اعتماد به نفس بیشتری برای تکرار کردار و گفتار و پندار زشتش پیدا بکند. چنین مسئله ای را شاید با دفاع شخصی یا بستن دهان نتوان حل کرد.

از این خزعبلات تحلیلی که بگذریم، رستم کاری را که در آن لحظه فکر می کرده درست است، به درستی انجام داده و از انجامش هم به هیچ وجه پشیمان نیست. من به دوستی با رستم افتخارمی کنم و شعر زیر را از طرف فردوسی به او تقدیم می نمایم:

هر آنکس که آید بر من بجنگ        شما دل مدارید از آن کار تنگ
شما سر بسر  همگنان همگروه      مباشید از آن نامداران ستوه
بنام نکو گر بمیرم رواست            مرا نام باید که تن مرگ راست
ترا نام باید که ماند دراز              نمانی همی کار چندان مساز
چنین گفت رستم بایرانیان            که من جنگ را بسته دارم میان
که امروز رزمی بزرگ است پیش   پدید آید اندازه گرگ و میش
که رزمی بود در میان دو کوه       جهانرا بشوید به خون همگروه
پی کین نهان گردد از روی بوم      شود گرز پولاد برسان موم
دو دستش ببندم بخم کمند              اگر یار باشد سپهر بلند
مرا گر برزم اندر آید زمان          نمیرم به بزم اندرون بیگمان
دل اندر سرای سپنجی مبند           بس ایمن مشو در سرای گزند
اگر یار باشد روان با خرد          بنیک و ببد روز را نشمرد

~ قسمتی از “آغاز رزم” – لشگر آراستن ایرانیان و تورانیان – شاهنامه فردوسی

همه تخم مرغهایت را توی یک سبد مگذار

توی همه سبدهایت تخم مرغ مگذار

توی بعضی از سبدهایت هیچ چیز مگذار

بعضی از تخم مرغهایت را توی هیچ چیز مگذار

بعضی از تخم مرغهایت را به دیگران بده

با سبد یا بدون سبد

بعضی از تخم مرغهای دیگران را بگیر

با نرمش یا با زور یا با فریب یا با دزدی

همه تخم مرغها یا همه سبدهای هیچ کس را مگیر

گندیده بودن بعضی از تخم مرغهایت را بپذیر

و سوراخ بودن بعضی از سبدهایت را

تا می توانی از سبد و تخم مرغ، مال خودت یا مال دیگران، بپرهیز

و بدان که ریسکهایت را تخمی تر از این هم می توانی مدیریت کنی

دیروز یکی از شاگردهایم جلسه انگلیسی روزانه اش را با پیامک کنسل کرد. به دلیل آماده نبودن. من امروز یک قرار ملاقات را به دلیل کمی تاخیر در بازگشت از کوه کنسل کردم. از اینها جالبتر اینکه من این مطلب را می خواستم دیروز بنویسم ولی بعد از نوشتن اولین پاراگراف، نوشتن بقیه اش را کنسل کردم. شاید به این دلیل که فکر می کردم ایده خوبی نیست. شاید هم بدون هیچ دلیل خاصی.

کنسل کردن یکی از بزرگترین ابداعات بشر مدرن محسوب می شود. همه چیز را می توان کنسل کرد. قرار ملاقات، بلیط هواپیما، جلسه کلاس، نوشتن یک مطلب، تولید یک محصول جدید، قرارداد همکاری و هر قول و قراری را که ممکن است بین دو نفر یا حتی یک نفر با خودش رد و بدل بشود. مثل تصمیم برای ترک سیگار.

کنسل کردن را اصولا به دو دسته یا نوع کلی می توان تقسیم کرد. کنسل کردن از روی گشادی و کنسل کردن از روی تغییر. کنسل کردن از روی تغییر موضوع این نوشته نیست. کنسل کردن هایی به دلیل گران شدن دلار یا بچه دار شدن یا تصادف یا پدیده هایی که در قراردادها در بند فورس ماژور قرار می گیرند. من حدس می زنم که این نوع از کنسل کردن نسبت به نوع دیگر از قدمت بیشتری برخوردار است. به عبارت دیگر بشر کنسل کردن از روی گشادی را مدتها پس از ابداع کنسل کردن از روی تغییر ابداع کرده است.

ذکر این نکته ضروری است که کنسل کردن با پشت گوش انداختن یک تفاوت اساسی دارد و آن اینست که کنسل کردن معمولا خنثی کردن اتفاقی است که قرار بوده بیفتد. مثل خنثی کردن یک مین. بدون انتظار خاصی از وقوع آن در آینده. شما هم می توانید وقت آرایشگاه خود را کنسل کنید و هم می توانید وقت گرفتن از آرایشگاه برای کوتاه کردن موهایتان را پشت گوش بیندازید، این دو با هم تفاوت ماهیتی دارند. وقتی کاری را پشت گوش می اندازیم به این معنی است که هنوز یک تصمیم قطعی برای انجام آن در یک زمان مشخص نگرفته ایم ولی کنسل کردن در حقیقت لغو کردن یک تصمیم قطعی است که در گذشته گرفته ایم.

حالا سؤال اینست که چرا از روی گشادی کنسل می کنیم؟ به دلایل مختلف.

برای مثال چون از روی گشادی تصمیم گرفته ایم. یعنی بدون داشتن اطلاعات کافی و سنجیدن حدود و صغور آن. دور هم جمع بوده ایم، غذای خوبی خورده ایم، آب و هوا هم خوب بوده است. هورمونهای مغزمان هم در بهترین وضعیتشان قرار داشته اند. در این وضعیت تصمیمی گرفته ایم و قولی داده ایم بدون اینکه به لحظه عمل به آن با جزئیاتش فکر کرده باشیم. مثل لحظه بیدار شدن ساعت پنج صبح و بیرون رفتن از خانه در سرما و تاریکی یک صبح زمستان.

دلیل دیگر اینست که بعد از تصمیم گرفتن و قول دادن شروع می کنیم به ارزیابی کردن درستی تصمیمی که گرفته ایم و حدس زدن خروجی یا عواقب حاصل از عمل به آن. من امروز به یک نفر قول دادم که فردا به همراه او در یک همایش غذای سالم شرکت کنم. درست بعد از اینکه تلفن را قطع کردم شک من نسبت به این تصمیم شروع شد. اصلا من را چه به همایش غذای سالم؟ آنهم ساعت سه بعد از ظهر یک روز زیبای پائیزی. لیستی هم از کارهای جایگزینی که در آن سه ساعت می شود کرد نوشته ام. تا حالا دو سه تا سناریو هم برای کنسل کردن قرار توی ذهن خودم مرور کرده ام. تصویر خسته کننده ای از یک عده آدم بی درد که می خواهند درباره محصولات ارگانیک و چای سبز و این جور چیزها حرف بزنند و در یک نمایشگاه جانبی بروشورهای سبزرنگ پخش کنند، انگیزه من را برای رفتن به این همایش کمرنگ و کمرنگ تر می کند. ولی مشکل اینجاست که این آقا همان کسی است که قرار امروزم را با او به دلیل تاخیر در بازگشت از کوه کنسل کردم (هوا خیلی خوب بود.) شاید می خواستم با قرار فردا به نوعی جبران کنم. ولی به هر صورت برای کنسل کردن قرار فردا به سناریوی آبرومندانه ای نیاز دارم. چیزی متفاوت با یک بیماری ناگهانی یا مرگ یکی از نزدیکان یا بهانه های مشابه کلیشه ای.

بدیهی است که قبل از اینکه نوشتن این مطلب را تمام کنم و دکمه publish را بزنم چند باری به ذهنم رسید که نوشتن و انتشارش را کلا کنسل کنم و به کار دیگری بپردازم. کاش کارهایی را که در طول زندگیم کنسل کرده ام جایی یادداشت کرده بودم و می توانستم یک چیزی مثل “کنسل گرافی” برای خودم درست کنم. شاید کنسل گرافی من برای خوانندگان وبلاگم جالبتر از این مطلب می توانست باشد. شاید چنین لیستی به من کمک می کرد که الگوهای کنسل کردن خودم را کشف کنم و تصمیم های بهتری بگیرم یا کمتر به دیگران وعده های تو خالی بدهم. گشادی درد بی درمان گشادی.

مطالب مرتبط:

حالشو ندارم

هفت روش مؤثر در غلبه بر گشادی در صعود به قله های مرتفع

سؤال اول: دلار از کجا می آید؟

جواب اول: از نفت

فرض اول: نفت ملی است. در سال 1329 ملی شد.

فرض دوم: ملی بودن نفت یعنی اینکه نفت به ملت تعلق دارد.

سؤال سوم: چرا ملت از بالا رفتن ارزش چیزی که متعلق به اوست نگران یا ناراحت می شود؟ یا به آن اعتراض می کند؟ درآمد ناخالص (GDP) هر ایرانی حدود 13000 دلار است که قسمت عمده اش را نفت و دلار حاصل از فروش آن تشکیل می دهد. چه فرقی می کند که دلار 1000 تومان باشد یا 10000 تومان؟